Bu yazımda sizlere vefatının 94. yılı münasebetiyle Cumhuriyet tarihimizin en önemli ve en muhterem şahsiyetlerinden biri olan Şehid-i Müazzez Ali Şükrü Bey’i anlatmak istiyorum. Yazımız kısaca Ali Şükrü Bey’in biyografik tanıtımının ardından suikastına ilişkin meselelere değinmek üzerine olacaktır. Hakkında toplum tarafından çok fazla şey bilinmediğinden ötürü, hayatı ve davasına ilişkin konuları da biraz genişleterek aktarmaya çalışacağım.
Ali Şükrü Bey kimdir?
Ali Şükrü Bey, Trabzonlu olup 1884 yılında Beşikdüzü’ne bağlı Denizli köyünde doğmuştur. Babası mütekaid Bahriye kolağası (önyüzbaşı veya kıdemli yüzbaşı) Hacı Hafız Ahmet Kaptan’dır. Aileleri mahallen “Reisoğulları” namıyla meşhurdur.
Ali Şükrü Bey, yüzbaşı iken askerlikten istifa edip siyasete atılmaya karar verdi. İttihat ve Terakki aleyhtarı görüşlere sahipti. 1920’de Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında Trabzon mebusu seçildi. İstanbul’un işgalinden sonra Meclis-i Mebusan’ın kendini feshetmesi üzerine Ankara’ya giderek ilk Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Trabzon milletvekili olarak girdi. Cumhuriyetin ilk yıllarında 27 Mart 1923 yılında uğradığı bir suikast sonucunda da şehid edildi.
Ali Şükrü Bey, Meclis-i Mebusan çalışmalarında “Misak-ı Milli” sınırlarının tanımlanmasında yoğun çabalar sarf ettiği gibi Ankara’da da yoğun çalışmış bir devlet adamıdır. Burada şunu hatırlatmak lazım ki TBMM’nin kahir ekserisinin “ittihat ve terakki” zihniyetinde olması dolayısı ile onlara muhalefet eden, yer yer de onlarla çetin ağız dalaşlarına giren cesur bir siyaset adamıydı. TBMM’de 150’ye 151 oyla kabul edilen ilk “men-i müskirat” (sarhoş eden maddeler yasağı) kanun teklifini de yapan kendisidir.
İleri düzeyde İngilizce bildiğinden, İngiltere’deki mecmua ve gazeteleri okuyarak mecliste İngiliz siyasetinin emellerini aşikâr eden konuşmalar yapıyordu. Lakin maalesef, Ali Şükrü Bey’in bu siyasi fikirleri ve İngilizce bilmesi onun katledilmesinde kullanılmıştır.
Ali Şükrü Bey’in katledilmesi
Topal Osman, Kuvay-ı Milliyeci cesur bir adamdır. Milli mücadelede Rum çetelerine karşı muazzam ve makbul işler görmüş gazi bir askerdir. Daha sonradan da çetesiyle beraber Yunan’a karşı savaşa gitmiştir. Bu kahramanlığından dolayı Mustafa Kemal Paşa, Topal Osman’ı onore etmek maksadıyla “muhafız kıtası” olarak kendisine hizmet görmesi için Çankaya’ya yerleştirmiştir.
Topal Osman, Ali Şükrü Bey’in katilidir. Aslında araları iyi olmasına rağmen, Ali Şükrü Bey’in iyi İngilizce bilmesinden dolayı kendisi için İngiliz taraftarı, İngilizlere casusluk yapıyor denilerek gaza getirilmiştir. Aslında bu olayda Topal Osman da kullanılmış, kandırılmış bir adamdır.
Topal Osman, Samanpazarı’ndaki evinde tertibat alır, Ali Şükrü Bey’e: Ben rahatsızım evimden çıkamıyorum, teşrif ederse evime gelsin kendisiyle mühim bir mesele konuşacağım diye haber gönderir. Ali Şükrü Bey de hemşerisinin bu davetini geri çevirmeyerek eve gelir. Evin içerisinde Karadeniz usulü kısa hasır sandalyelere oturarak konuşmaya başlarlar. Ali Şükrü Bey kahvesini içerken, Topal Osman’ın adamları arkadan yağlı kemendi boynuna geçirirler. Kısa bir boğuşmanın ardından Ali Şükrü Bey vefat eder.
Ali Şükrü Bey’in cesedini geceleyin hiç şüphe edilmeyecek olan tek kişinin yani Mustafa Kemal Paşa’nın Çankaya köşkünün bahçesine gömerler. Üç gün boyunca Ankara’da kıyametler kopar. Her yerde Ali Şükrü Bey’i ararlar. O zaman Çankaya köşkünün duvar çitleri olmadığından kadının birisi sineklerin yoğun olarak konup kalktığı yere gelir, eşeleyince bir insan ayak parmağı ile karsılaşır ve jandarmaya haber verir. Dâhiliye vekili ikinci gruptan olmasından dolayı hemen gelip cesedi çıkarırlar. Yapılan araştırmalar sonucunda Ali Şükrü Bey’in en son, Osman Ağanın evine gittiği tespit edilir.
Osman Ağanın evine jandarmalar gönderilir, Osman Ağanın adamlarıyla Yunan’a karşı harbe gittiği öğrenilir. Harbin bitmesinden sonra Mustafa Kemal Paşa, askerleri ve Osman Ağanın çetesini dokuz kişi kalacak şekilde terhis ettirmiştir. Muhafız alayı olmasına rağmen Osman Ağa ile beraber bu on kişiye siz benim fahri muhafızımızsınız diyerek onları taltif de etmiştir.
Osman Ağanın adamlarından birisi karıştığı bir kavgadan dolayı hapse düşmüştü. Hapisteyken kendisi meclis araştırma komisyonuna aldırılarak orada dinlenmesi istendi. Başına geleceklerden korkan bu adam katledilme olayının tanıklarından olduğu için başından sonuna kadar olanları meclis komisyonunda anlattı. Dâhiliye vekili de muhaliflerden olduğu için Topal Osman’ın tevkifine karar verildi. Bunu duyan Topal Osman endişeye kapıldı. Topal Osman’ın evine gelen Binbaşı Rauf, kendilerini Çankaya’ya götürmek üzere geldiğini söyledi. Osman Ağa kurtulacağını sanarak adamlarıyla birlikte yola koyuldu. Çankaya’ya yaklaştıklarında Binbaşı Rauf sigarasını yakma bahanesiyle onlardan birkaç adım gerileyince dokuzunu birden orada öldürdü. Birkaç el de Çankaya köşküne ateş eden Binbaşı, olay yerine gelen milletvekillerine, Osman Ağa için meyyiten yakalandı diye ifade verdi.
Bu yaşanan hadiseler üzerine muhalifler gerek Topal Osman’ın ölü olarak ele geçirilmesinden dolayı gerekse Ali Şükrü Bey’in cesedinin Çankaya köşkünden çıkmasından dolayı, Mustafa Kemal Aleyhine feveranı kopardılar.
Sonuçları
Mustafa Kemal Paşanın teklifi üzerine daha önceden TBMM’de ilk çıkarılan “Nisab-ı Müzakere” kanununa göre meclis ekseriyetinin yarısıyla toplanabilir, toplananların da yarısından bir fazla oyuyla da kanun yapılabilir maddesi gereğince, bir kanun daha çıkarttı. Anadolu ve Rumeli müdafaa-i hukuk cemiyetini, adına parti denilmeden parti yaptırdı. Nisab-ı Müzakere kanunu gereğince meclisin 1/4 oyuyla kanun yapılabildiği için Anadolu ve Rumeli müdafaa-ı hukuk gurubunun kurulmasına ilişkin bir kanun daha yapıldı. Daha sonra da çıkarılan bu maddeye ilaveten; “meclisin vazifesi yapamadığı durumda ve yenilenmesinin gerekliliğine, Anadolu ve Rumeli müdafaa-ı hukuk cemiyeti heyet-i idariyesi karar verir” ekletildi. Bu madde ile Meclisin elindeki yenilenme yetkisi alınarak Mustafa Kemal Paşa taraftarı beş-on kişiden müteşekkil guruba verildi.
Ali Şükrü Bey’in vefatından sonra yaşanan feverandan sonra, Mustafa Kemal Paşa derhal Müdafaa-ı hukuk cemiyetini topladı ve Meclisi feshederek “28 Haziranda” yeni seçim yapılması ilan edildi.
Ali Şükrü Bey neden öldürüldü?
Lozan görüşmelerinin devam ettiği 1923’te Mecliste Ali Şükrü Bey’in başını çektiği muhalifler tarafından ağır bir dille, yapılan hatalar eleştiriliyor ve kavgalar ediliyordu. İngiltere’nin Liverpool şehrinde tahsil gömüş olmasından dolayı İngiliz siyasetini iyi biliyor, İngilizce yazılan gazetelerden İngiltere’de olup bitenler hakkında haberdar oluyordu.
Lozan’da “Hilafetin” kaldırılmasının özellikle istendiği haberlerini alan Ali Şükrü Bey, Mustafa Kemal ve İsmet İnönü’ye siyasetlerinden dolayı kıyam ediyordu. İngilizlerin sulh için olmazsa olmaz şartlarına direnmenin gerektiğini savunan Ali Şükrü Bey ve ikinci gurup, murahhasların Lozan’ı imzalasalar dahi meclisten geçirtmeyeceklerini açıkça beyan ediyordu. Bu halde olan TBMM’den Lozan’da istenilenlerin çıkmayacağı anlaşılması üzerine, Ali Şükrü Bey’in ortadan kaldırılmasına ve meclisin yeniden teşekkül etmesi içinde seçimlerin yenilenmesine karar verilmişti.
28 Haziran 1923 yılında seçimler yapıldı. Gümüşhane milletvekili Kadirbeyoğlu Zeki Bey haricinde bütün muhalifler meclis dışı kaldı. Yeni seçimle teşekkül eden meclis, 23 Temmuz 1923 tarihinde Lozan Antlaşmasını imzaladı.
Bugün dahi sıkıntılarını çektiğimiz Lozan Antlaşması bu şekilde imza edilerek, bir yiğit adamın ölümüne, misak-ı millinin iğdiş edilişine, bir de bugüne kadar sürecek olan sorunların temeline sebep oldu.
Bugün dahi sıkıntılarını çektiğimiz Lozan Antlaşması bu şekilde imza edilerek, bir yiğit adamın ölümüne, misak-ı millinin iğdiş edilişine, bir de bugüne kadar sürecek olan sorunların temeline sebep oldu.
Vefatının 94. yılı münasebetiyle kahraman ve mücahid Ali Şükrü Bey’i rahmetle ve minnetle anıyoruz. Allah mekânını cennet, deracatını âlî, komşusunu Efendimiz (s.a.v) eylesin. Âmin.
Selam ve Dua ile…
Yazar: Mustafa Kerim ŞAHİN
KAYNAK:
Dr. Rıza Nur “Hayatım ve Hatıralarım”
Kadir Mısıroğlu “ Trabzon Meb’usu Ali Şükrü Bey”
