İNSANLAR temel özellikleriyle benzeşseler de, ayrıntılarda birbirlerinden tamamen farklıdırlar. Simalar, mimikler birbirinden ne kadar farklı ise, bir diğerinden o kadar farklı bireyler yaşamaktadır yeryüzünde. Hiçbirimizin aynısı yeryüzüne gelmemiştir ve gelmeyecektir. Yaratılışlar farklı, algılayışlar ayrı, bakış açıları değişken, tecrübeler çeşitli, yetişilen ortamlar değişiktir. Bireylerdeki bu değişiklikler ve ortamlardaki bu değişkenlikler, insanları aynı meselelerde farklı duygulanımlara, farklı düşüncelere götürür.
İçerisinde yaşadığımız evrende her şeyin gerçek bir anlam üzere var olması, yani var olan herşeyin ve aralarındaki ilişkinin hikmetli, anlamlı oluşu, farklılığı gerektirir. Yaratıcının eylemlerinde israfın olmayışı ise, bireylerin aynîliğini tümden reddeder. Eğer bireyler aynı özelliklerle yaratılmış olsalardı, bu durum tam anlamıyla israf olacaktı. Bir işletmede çalışan insanların tümünün aynı özelliklere sahip olduğunu düşünün, böyle bir işletmenin ayakta kalabilmesi mümkün olamayacak, işletmenin varlığı anlamsızlaşacaktır. Bir işletmeyi ayakta tutan şey, işletmede çalışan bireylerin farklılığı ve bu farklılık içerisindeki birliktelikleridir.
İnsanın yaratılışındaki farklılıkların, ihtilafların rahmet olan bir çok yönü vardır. İnsanlar böylece Yaratıcının kainatı yaratma amacının gerçekleşmesine, bir meselenin her yönden doğru biçimde algılanmasına ve anlaşılmasına ciddi hizmetler ederler. Aynı meselede bir insan olayın rahmet yönüne muhatap olup secdeye giderken, bir başkası anlam yönünü seyredip derin tefekkürlere girer. Birinin Allah’a hamd ettigi, O’nun fiillerini, isimlerini, sıfatlarını övdüğü yerde, bir başkası tespih ederek O’nun isimlerinin ve sıfatlarının çirkinlikten uzak olduğunu ilan eder. Birinin bağışlanma dilediği yerde öbürü şükreder. Neticede ibadetlerdeki ve yönelişlerdeki nitelik değişkenlik gösterir. Zaten istenen de budur. Nitelikler ve haller aynı olsaydı, neticeler de bir diğerinin aynısı olacaktı. Bu da yaratılış açısından israf olacak, israf ise anlamsızlığı netice verecek, anlamsızlıklar ise herşeyi derin anlamlar üzere yaratan Allah’ın isimlerine ve sıfatlarına yakışmayacak, kainatta kendini gösteren derin anlamlara ters düşecekti. Bir başka ifadeyle aynı nitelikte birden fazla ferdin yaratılması ciddi anlamda israf olacaktı.
İşte bu nedenle, aynı meselede ayrı fikirlere düşüldüğü, farklı kararlara gidildiği halde; Allah’ın fertleri yaratma gerçeğine hizmet noktasında buluştuğumuz için birbirimizi hoş görebilmemiz, farklılıkları aynîlik gibi kabul edebilmemiz gerekir. Bu hâl Ka’bede farklı yönlerden aynı noktaya doğru secde eden insanların hâli gibidir. Yazıyı okumayı bırakarak Ka’beyi hayalinize getirin. Kimi yan yana düşmüştür, kimi bir derece farklı durur, bazen de biri Ka’benin bir tarafında, diğeri öbür tarafında karşı karşıya düşülür. Fakat o ortamda Yaratıcıya ibadet etmedeki maksad ve mana biridir, açıların değişmesi bu manayı değiştirmeyecektir. Namazda farklı bölgelerde, mesela birimiz Berlin’de, birimiz İstanbul’da, bir diğerimiz Bağdat’da, Sydney’de, zaman öncesinde meleklerin Âdem’in önünde ettiği secdede, bir başkasının zamanın sonunda ‘Rabbî’ diyerek alnını yere koymasında mânâlar farklı değildir. Yerler farklı, zamanlar ihtilaflı, belki secdelerdeki nitelikler bile değişken olduğu halde, secdeden maksat birdir. Hangi yönden, hangi zamanda, hangi şart altında, kimden olursa olsun, yönelişteki hedef Allah olması şartıyla, ihtilafların tümü gelir bir tek noktada birleşir. İşte, gerçek birleşme de, birliktelik de budur.
Bu durumdan farklı olarak aynı düşünceleri paylaşmanın bereketli sonuçları da vardır. Bir diğeriyle örtüşebilen farklı bireylerin bir araya gelmesiyle oluşan birliktelikler, istenilen neticelere ulaşmada, bireysel yolculuklara oranla daha verimli, kolay ve bereketlidir. Farklılığın birlikteliğindeki verimliliğe ulaşabilmek için yaşanılması gereken duygu, yeri geldiğinde bireysel kararlarından ve çıkarlarından vazgeçebilmektir, yani feragattır. Feragatın en güzel örneklerinden biri memeli varlıklardaki yüksek yaşamın temeli olan yumurta ve spermatozoon hücreleri arasında yaşanır. Her iki hücre de, kendi yaşamlarındaki değerlerinden bir anlamda vazgeçerek, yüksek bir organizmanın temeli olan zigot hücresini oluştururlar. Anne karnında çoğalma sürecine giren ve vücudun temelini oluşturan bu iki hücreciğin birlikteliği hayatın devreye girmesi ile mertebe atlayacak, hatta çoğunlukla bir de ruh ikram edilerek “ruhsal hayat mertebesi” ile ödüllendirilecektir. Neticede, iki küçük hücreciğin yaşam mertebesi ile kıyaslanamayacak düzeyde gelişmiş, işitebilen, görebilen, konuşabilen, lezzetleri ayrıntılı olarak algılayabilen yüksek bir varlık meydana gelecektir.
Toplumsal hayatı, nitelikli birliktelikleri değerlendirirken çoğunlukla konuşulan ama tarif edilemeyen ‘şahs-ı manevînin1’, hücrelerin birlikteliğinde kendini gösteren bu ‘ruhsal hayat’tan farkı yoktur. Atomların feragatli birlikteliğini, hücresel hayatın; hücrelerin kendilerini unuturcasına meydana getirdikleri birlikteliği ise, yüksek hayatın önsözü kılan Yaratıcı; bireyselliğin yukarıdan gelen yaptırımlarla incitilmediği, duygusal alışverişin, fikirsel alışveriş kadar yüksek düzeyde yaşandığı nitelikli birliktelikleri, toplulukların ‘ruhsal hayat mertebesi’ olan ‘şahs-ı manevî’ haline cevirerek ödüllendirecektir. Kendi değerlerinden erdemli idealler uğruna vazgeçemeyen fertler ise, en iyi ihtimalle hücresel yaşam boyutunda takılıp kalacaklardır.
Bu tarz birlikteliğe en güzel örnek Resulü Ekrem’in yanında Ebu Bekir’in durumudur. Ebu Bekir’in Resulü Ekrem’e karşı o derin alçakgönüllüğü, tereddütsüz itaati kişiliksiz olduğu için değil; davaya şiddetli samimiyeti, Allah’a yüksek sadakati ve insanlara olan ciddî şefkatinden ileri gelmektedir. Gerçekte onun kişiliğinin gücü, kişiliksiz gibi görünmesine aldırış etmemesiyle sonuçlanmıştır. İradesindeki kuvvet, kendi benliğini aşmasına imkân sunmuş, böylece iradesiz gibi görünmüştür. Zaten Resûlüllah’ın vefatı sonrasında, herkesin Resûlüllah’ı yitirmekten gelen duygusallıkla şaşkınlık ve sarhoşluğa düştüğü bir andaki fevkalade şuurlu hareketleri, gerçeği tam olarak ortaya koyan ifadeleri, sabrı ve metaneti onun kişiliğinin ve iradesinin tam olduğunun kesin göstergesidir. Ebu Bekir’i zirveye taşıyan gerçek, kendine rağmen kendini aşabilmesinde gizlidir.
Bu nedenlerle, gerek ideal eksenli, gerekse şefkat ve merhamet duygularının ateşlediği yüksek amaçlara yönelik olarak birliktelik mümkün olduğunda, toplumsal mertebeden aileye kadar, arkadaş ilişkilerine kadar, hangi basamakta olursa olsun ihtilaftan kaçınmak ve kendi şahsî haklarımızdan feragat etmek, Rabbimizin bizi yaratma gerçeğine kesinlikle daha derinden ve daha yüksekten hizmet edecektir. Yukarıdan gelen dayatmalarla değil, kendi isteğimizle kendi haklarımızdan vazgeçebilmek, amaç erdemli olmak kaydı ile zillet olmaktan çıkacak, feragat olacaktır. Feragat ise, yaşamsal sıçramalarla, mertebe atlamalarıyla sonuçlanacaktır.
Toplumu oluşturan ilişkileri ruhsal hayat mertebesine taşıyabilecek tek yol alan feragat, insanın varouluşunun merkezinde yer alan ‘ihsan’ kavramıyla da yakından bağlantılıdır. ‘İhsan’, Cenabı Hakka karşı “görmediği Allah’a görürcesine kulluk etme” halinin ifadesidir. Meleklerin yüksek ibadetlerine karşılık, insanın meleklerin üzerine çıkabilmesi, sebeplerle perdelenmiş bir diyarda olduğu halde Rabbine perdesizce muhatap olabilmesinde gizlidir. İkrama ikramla, ihsana ihsanla karşılık vermek isteği ise, insan benliğinin en güçlü duygularından biridir. Benliğine, ikrama karşılık ihsan etme isteği yerleştirilmiş olan insan; varlığını oluşturan herşeyi yaratarak kendisine sunan Sahibine neyle karşılık verecektir?
İnsanın ikram ve ihsan sahibi Rabbine, kendi varlığını, kendi benliğini sunmaktan başka karşılık verebileceği hiçbir şeyi yoktur. Yani kâinatın en ucunda en yüksek bir meyve olan insanın insaniyeti, kendisine bu ikramları yapan Zat’a karşı kendi benliğini ve varlığını sunmasıyla en yüksek derecesine ulaşır. İşte bu hal ‘ihsan’ halidir. Özetle insan, ‘ihsan’ ile kemalini bulur. İnsanın varoluşunun gerçeği bu halin içerisinde anlamına kavuşur. Feragat ise, Allah’a muhatap oluşların en güzeli olan ihsan halinin, insan-insan ilişkilerindeki yansımasından başka bir şey değildir. Öyle ise, feragat insanın varoluşunun gerçeğidir. Bireyselliği bir başka güç zoruyla elinden alınmamak şartı ile, bireysel haklarından kendi isteği ile feragat edebilmesi, toplumsal yaşamda varoluşunun hakkını verebileceği biricik haldir, yegane ihtimaldir…
Farklılaşmış bireylerin oluşturduğu feragat eksenli birlikteliklerde kendini gösteren ruhsal mertebe. İşlerin kolaylıkla neticelere ulaşabildiği, bireylerin bir diğerini hissedebildiği, manevi vücût.
